Νοητικοί & Εννοιολογικοί χάρτες

Α. Νοητικοί και εννοιολογικοί χάρτες – Ορισμοί – Διαφορές – Ομοιότητες

Όλοι  οι  μαθητές,  ιδίως  αυτοί  που  έχουν  μια προτίμηση και έφεση στην οπτική μάθηση, επωφελούνται εκφράζοντας ιδέες, πληροφορίες και σκέψεις χρησιμοποιώντας ένα συνδυασμό από σχήματα, χρώματα, εικόνες, κείμενο και ήχο (Becta, 2008).

Η διαφορά μεταξύ νοητικών (mind maps) και εννοιολογικών χαρτών (concept maps) – παρ’ όλο που οι όροι χρησιμοποιούνται εναλλακτικά – είναι ότι οι  νοητικοί  χάρτες  ασχολούνται  γενικά  με  μία  κύρια  ιδέα,  ενώ  οι  εννοιολογικοί  με  πολύ  περισσότερες.

Νοητικοί χάρτες (mind maps) Εννοιολογικοί χάρτες (concept maps)
Οι  νοητικοί  χάρτες  ασχολούνται  γενικά  με  μία  κύρια  ιδέα Οι  εννοιολογικοί χάρτες ασχολούνται με  πολύ  περισσότερες ιδέες.
Οι νοητικοί χάρτες είναι εικονογραφικοί τρόποι αποτύπωσης της κύριας ιδέας στο χαρτί. Οι  εννοιολογικοί χάρτες είναι εικονογραφικοί τρόποι αποτύπωσης ιδεών στο χαρτί.
Οι νοητικοί χάρτες μπορούν να χρησιμοποιηθούν με πολλούς και διαφορετικούς τρόπους.  Για να οργανώσουν ιδέες, να κρατηθούν σημειώσεις και να οργανωθούν οι πληροφορίες που απαιτούνται για την ανάπτυξη ενός θέματος (Russel, 2008)». Προσφέρονται για την αρχική κατανόηση και τη σύνδεση της ύλης με προηγούμενη γνωστή όσο και για την επανάληψη. Στηρίζονται στην κατάταξη και ταξινόμηση του προς εκμάθηση υλικού με συστηματικό τρόπο και είναι φανερό ότι κινούνται στο θεωρητικό πλαίσιο που όρισαν οι γνωστικές προσέγγισης θεωρίες για τη μάθηση.
Το  mind-mapping    αρχικά μεταφράστηκε ως «χαρτογράφηση του νου» (Αγραφιώτη, 1996) πριν τον καθιερωμένο όρο νοητικός  χάρτης  και  εννοιολογικός  χάρτης.  Ονομάστηκε  έτσι  επειδή  αντικατοπτρίζει  τον τρόπο που λειτουργεί ο νους: προς όλες τις κατευθύνσεις και με πολύ οργανωμένο τρόπο, από  το  σύνολο  προς  το  μέρος  και  αντίστροφα.  Βασίζεται  στα  σύγχρονα  επιστημονικά δεδομένα, σύμφωνα με τα οποία αν ένα κείμενο μελετηθεί με τέτοιο τρόπο που να αναχθεί σε κύριες ιδέες, μπορούμε πολύ καλύτερα να το θυμόμαστε, απ’ ότι αν προσπαθήσουμε να το μάθουμε με όλες τις λεπτομέρειες και κατά λέξη. Concept mapping ή εννοιολογική χαρτογράφηση, είναι η τεχνική που αναπτύχθηκε από τον Novak τη δεκαετία του 1960 και αφορά στην αναπαράσταση των εννοιών και των μεταξύ τους αλληλεξαρτήσεων με κόμβους και συνδέσεις, αντιπροσωπεύοντας γνωστικές δομές που οι άνθρωποι κατασκευάζουν στο μυαλό τους.

Η τεχνική της εννοιολογικής χαρτογράφησης αναπτύχθηκε από τον καθηγητή Joseph D. Novak, στο πανεπιστήμιο του Cornell. Βασίστηκε στις θεωρίες του David Ausubel, ο οποίος τόνισε τη σημασία των πρότερων γνώσεων για την εκμάθηση νέων εννοιών. Ο Novak, κατέληξε στο συμπέρασμα ότι » η μάθηση με νόημα περιλαμβάνει την αφομοίωση των νέων εννοιών και την ενσωμάτωσή τους στις υπάρχουσες γνωστικές δομές». Ένας εννοιολογικός χάρτης αποτελεί μια γραφική αναπαράσταση εννοιών, όπου κόμβοι αντιπροσωπεύουν τις έννοιες και  συνδέσεις τις σχέσεις μεταξύ των εννοιών. Οι συνδέσεις μεταξύ των εννοιών γίνονται με τόξα ή γραμμές και μπορεί να είναι μονόδρομες, αμφίδρομες ή μη κατευθυντικές. Οι έννοιες και μερικές φορές και οι συνδέσεις προσδιορίζονται (ονομάζονται). Οι σχέσεις και οι συνδέσεις ανάμεσα στις έννοιες μπορούν να αναπαρασταθούν αποτελεσματικά μέσα από ένα εννοιολογικό χάρτη καθώς η μη γραμμική φύση των εννοιολογικών χαρτών διευκολύνει την παραπομπή και τη σύνδεση μεταξύ διαφορετικών στοιχείων του χάρτη.

Β. Διδακτική αξιοποίηση των εννοιολογικών χαρτώνΓια το μαθητή

  • Ενεργητική-Αποτελεσματική μάθηση: Η δόμηση της γνώσης απεικονίζεται στους χάρτες εννοιών όπου περιγράφονται οπτικά οι σχέσεις μεταξύ των ιδεών και δίνει τη δυνατότητα μιας γενικής, ολικής θεώρησης αλλά και της επιλεκτικής εστίασης μιας γνωστικής περιοχής. Έτσι οι μαθητές-τριες οργανώνουν τη σκέψη τους γύρω από μια γνωστική περιοχή, λειτουργώντας σε όλα τα επίπεδα της πυραμίδας του Bloom (γνώση, κατανόηση, εφαρμογή, ανάλυση, σύνθεση, αξιολόγηση).
  • Εργαλείο δημιουργικής σκέψης (αποκλίνουσα σκέψη). Συμμετέχοντας σε ένα καταιγισμό ιδεών και τοποθετώντας τις ιδέες τους στο χαρτί χωρίς κριτική σύμφωνα με τα κριτήρια του brainstorming, οι ιδέες γίνονται σαφέστερες και το μυαλό πιο ελεύθερο για να συλλάβει νέες ιδέες. Αυτές οι νέες ιδέες μπορεί να συνδεθούν με τις υπάρχουσες και να προκαλέσουν νέες συνδέσεις που θα οδηγήσουν και σε άλλες ιδέες.
  • Εργαλείο ανάπτυξης και καλλιέργειας κριτικής σκέψης: Χρησιμοποιώντας εννοιολογικούς χάρτες οι μαθητές-τριες οξύνουν τις δεξιότητες εξαγωγής συμπερασμάτων και κριτικής θεώρησης αυτών και αποφεύγουν την απόκτηση και τη συσσώρευση άχρηστων γνώσεων.
  • Εργαλείο μεταγνώσης: Οι Jonassen & Grabowski υποστηρίζουν ότι ο τρόπος οικοδόμησης της γνώσης, μπορεί να θεωρηθεί και να μελετηθεί ως χωριστός τύπος γνώσης, γιατί μας παρέχει τη θεμελιώδη βάση και περιγράφει πώς η προγενέστερη γνώση διασυνδέεται και αναπτύσσεται ή μετασχηματίζεται. Οι εννοιολογικοί χάρτες βοηθούν τους εκπαιδευόμενους με το «να μαθαίνουν πώς  να μαθαίνουν», να αποκτούν δηλαδή επίγνωση των διαδικασιών μάθησης, δίνοντάς τους επιπλέον τη δυνατότητα να παρατηρούν τις αλλαγές που υπόκειται η γνωστική αυτή δόμηση μέσα στο χρόνο.
  • Ενίσχυση ομαδοσυνεργατικής μάθησης: Ένας χάρτης εννοιών που κατασκευάζεται από μια ομάδα παιδιών αντιπροσωπεύει τις ιδέες της ομάδας. Σ’ αυτή την περίπτωση ο εννοιολογικός χάρτης αποτελεί ένα επικοινωνιακό εργαλείο μεταξύ των μελών της ομάδας που πρέπει να εκφράσουν και να διαπραγματευτούν τις ιδέες τους και να συμφωνήσουν σε μια κοινή δομή των εννοιών και των μεταξύ των συνδέσεων στο χάρτη. Οι εννοιολογικοί χάρτες αποτελούν εργαλεία διαπραγμάτευσης νοήματος (tools for negotiating meaning). Έτσι ενισχύεται η αλληλεπίδραση μεταξύ των μελών της ομάδας κι ενδυναμώνεται η μάθηση.
  • Επίλυση προβλημάτων: Η χαρτογράφηση εννοιών μπορεί να χρησιμοποιηθεί για να ενισχύσει και να εμπλουτίσει τις φάσεις της μεθόδου επίλυσης προβλήματος (problem-solving), με παραγωγή εναλλακτικών λύσεων και επιλογών.

Για τον εκπαιδευτικό

  • Μέσο οργάνωσης και παρουσίασης του μαθήματος στην τάξη Ο εκπαιδευτικός μπορεί να οργανώσει το υλικό των μαθημάτων και να παρουσιάσει σύνθετες επιστημονικές έννοιες με περισσότερη αποτελεσματικότητα και αξιοπιστία, χρησιμοποιώντας εννοιολογικούς χάρτες.
  • Διαγνωστικό εργαλείο για την ανίχνευση και αναπαράσταση των πρότερων γνώσεων. Η ερευνητική ομάδα του Joseph Novak στο Cornel διαπίστωσε ότι ένα σημαντικό πλεονέκτημα της εννοιολογικής χαρτογράφησης είναι η δυνατότητα ανίχνευσης παρανοήσεων. Μέσα από τους εννοιολογικούς χάρτες που σχεδιάζουν οι μαθητές ο εκπαιδευτικός μπορεί να διακρίνει τις ερμηνείες ή τις παρερμηνείες που εμποδίζουν την αναδόμηση των πρότερων γνώσεων και «καθιστούν την εκπαίδευση ατελέσφορη» και να προσαρμόσει τις διδακτικές τακτικές του για να διευκολύνει την απόκτηση της νέας γνώσης.
  • Εργαλείο αξιολόγησης της μάθησης και της εξέλιξης της γνωστικής αλλαγής, μετά τη διδακτική παρέμβαση.

…Επιπλέον και οι δύο χαρτογραφήσεις (νοητική και εννοιολογική) επιτρέπουν εξίσου στους μαθητές να:

  • σχεδιάζουν
  • αναλύουν τη σκέψη τους
  • επεξεργάζονται πληροφορίες
  • οργανώνουν τις ιδέες τους
  • βλέπουν σχέσεις και να κάνουν συνδέσεις
  • συγκρίνουν
  • σκέφτονται  δημιουργικά
  • ενισχύουν τη μάθηση
  • έχουν μία συνολική εικόνα της προόδου
  • αναγνωρίζουν παρερμηνείες και λάθος συνδέσεις
  • αναπτύσσουν κριτική και λογική σκέψη

 Οι χάρτες βοηθούν επίσης τους εκπαιδευτικούς να:

  • έχουν μια συνολική εικόνα της μάθησης και της προόδου
  • αναγνωρίζουν παρερμηνείες και λάθος συνδέσεις

Οι  νοητικοί  χάρτες  έχουν  πολλά  πλεονεκτήματα  σε  σχέση  με  το  γραμμικό  τρόπο σημειώσεων.

  • Σχεδιάζονται  ταχύτερα  και  χάρις  στην  οπτική  τους  ποιότητα  γίνονται ευκολότεροι στην απομνημόνευση και επισκόπηση μεγάλων κειμένων
  • Τα πλεονεκτήματα της χαρτογράφησης συνίστανται επίσης στο ότι βλέπουμε   το   κείμενο   ως   σύνολο,   το   κατηγοριοποιούμε   και   το συμπυκνώνουμε, βελτιώνοντας την αφαιρετική μας σκέψη.
  • Εξοικονομείται χρόνος και ενέργεια, αφού η νέα πληροφορία καταγράφεται σε νέο κομμάτι του χάρτη, μειώνοντας το «γράψε-σβήσε» του   παραδοσιακού   γραμμικού   τύπου,   αυξάνοντας   και   τη συγκέντρωση.

Οι εφαρμογές   της   χαρτογράφησης   στην   εκπαίδευση   ξεκινούν   από   την  παράδοση   του μαθήματος  προσανατολίζοντας  την  προσοχή  των  μαθητών  στα  κύρια  σημεία  και  στη σύνδεσή τους με τις λεπτομέρειες, με αποτέλεσμα να μαθαίνουν καλύτερα. Αξιοποιούνται στις  σημειώσεις  από  την  παράδοση  και  από  το  βιβλίο,  ενισχύοντας  τη  μνήμη  τους  και απαιτώντας  λιγότερο  χρόνο  για  μελέτη.

Επίσης  βρίσκουν  εφαρμογή  στις  ομαδικές εργασίες,  όπου  υπάρχει  ισότιμη  συμμετοχή  και  ανταλλαγή  απόψεων,  ενώ  στις  ατομικές υπάρχει οργάνωση και μείωση χαμένου χρόνου όταν προστίθεται νέο υλικό.

Οι εφαρμογές  χαρτογράφησης   προσφέρουν  εποπτεία και μπορούν να αξιοποιηθούν με πολλούς τρόπους:

  1. Να δοθούν έτοιμοι στους μαθητές
  2. Να κατασκευάσουν ή να συμπληρώσουν οι μαθητές νοητικούς χάρτες για κάποιες έννοιες μόνοι τους ή ομαδικά.
  3. Να εμπλουτιστούν ηλεκτρονικά  με εικόνες και υπερσυνδέσμους, ώστε να καταστούν χρήσιμο διδακτικό εργαλείο, στο οποίο οι μαθητές θα καταφεύγουν, όποτε χρειάζεται.

 Όλοι οι μαθητές, και κυρίως αυτοί που έχουν  έφεση στην οπτική μάθηση, επωφελούνται εκφράζοντας ιδέες, πληροφορίες και σκέψεις χρησιμοποιώντας ένα συνδυασμό από σχήματα, χρώματα, εικόνες, κείμενο και ήχο

Γ. Τύποι εννοιολογικών χαρτών

1.  Ο εννοιολογικός χάρτης τύπου «αράχνης». Η αρχή της οργάνωσής του τοποθετεί το κεντρικό θέμα στο κέντρο του χάρτη. Στη συνέχεια τα επιμέρους θέματα περιβάλλουν κυκλικά το κεντρικό σημείο του χάρτη δημιουργώντας έναν ιστό παρόμοιο με τον ιστό της αράχνης.

2.  Ιεραρχικός εννοιολογικός χάρτης. Παρουσιάζει πληροφορίες σε καθοδικά κλιμακούμενη σειρά σημασίας, με την πιο σημαντική πληροφορία τοποθετημένη στην κορυφή και μπορεί να διακρίνεται σε διαφορετικά επίπεδα ιεραρχίας.

3.  Ο εννοιολογικός χάρτης με μορφή διαγράμματος ροής. Οργανώνει την πληροφορία σε γραμμική βάση. Ο «συστηματικός» εννοιολογικός χάρτης. Οργανώνει τις πληροφορίες σε μια μορφή παρόμοια με αυτή του διαγράμματος ροής της πληροφορίας με την προσθήκη εισόδων και εξόδων.

4.  Ο «συστηματικός» εννοιολογικός χάρτης. Οργανώνει τις πληροφορίες σε μια μορφή παρόμοια με αυτή του διαγράμματος ροής της πληροφορίας με την προσθήκη εισόδων και εξόδων.

Δ. Βήματα για τη δημιουργία εννοιολογικών χαρτών

Τα παρακάτω βήματα είναι αυτά που αναφέρει ο Jonassen για τη δημιουργία εννοιολογικών χαρτών από τους μαθητές, αλλά την ίδια διαδικασία μπορεί να ακολουθήσει και καθένας που θέλει να δημιουργήσει κάποιον εννοιολογικό χάρτη.

1.  Δημιουργία σχεδίου και καθορισμός των προοπτικών για την ανάλυση μιας περιοχής. Πριν από την έναρξη, οι μαθητές χρειάζεται να φτιάξουν ένα σχέδιο για τον εννοιολογικό χάρτη, σχετικά µε το τι ενδιαφέρονται να παρουσιάσουν, ποια σημεία θέλουν να φτιάξουν, τι είδους πληροφορίες χρειάζονται για να δημιουργηθούν αυτά τα σημεία, ποιους μαθησιακούς στόχους πρέπει να επιτύχουν.

 2.  Καθορισμός των σημαντικών εννοιών. Για τη σωστή κατανόηση σε κάτι, βασικό ρόλο παίζουν οι έννοιες που θα χρησιμοποιηθούν. Καθώς οι μαθητές αποκτούν εμπειρία στη δημιουργία εννοιολογικών χαρτών είναι σε θέση να εντοπίζουν µόνοι τους τις κύριες έννοιες που υπάρχουν σε βιβλία, διαλέξεις ή δευτερεύοντα υλικά. Είναι σημαντικό να εντοπίζονται οι βασικές έννοιες που θα χρησιμοποιηθούν.

3.  Δημιουργία, καθορισμός και διαμόρφωση κόμβων. Για κάθε έννοια που δημιουργήθηκε στο προηγούμενο βήμα, δημιουργούμε και ονομάζουμε έναν κόμβο. Στη συνέχεια προστίθενται εικόνες, επεξηγηματικά κείμενα και συνώνυμα κατάλληλα για κάθε κόμβο.

4.  Δημιουργία συνδέσμων μεταξύ των εννοιών. Αφού έχουν καθοριστεί οι έννοιες ενός τομέα που πρέπει να συμπεριληφθούν στον εννοιολογικό χάρτη, το επόμενο βήμα είναι η σύνδεση των εννοιών. Η κατανόηση της ακριβούς σχέσης ανάμεσα σε δύο έννοιες, δεν είναι πάντα τόσο εύκολη όσο αρχικά νομίζει κάποιος. Η διαδικασία διαμόρφωσης αυτών των συνδέσμων απαιτεί έρευνα μέσα στην ποικιλία των πιθανών σχέσεων για να καθοριστεί η συγκεκριμένη που μελετάμε. Οι έννοιες σχετίζονται μεταξύ τους µε πολλούς τρόπους, ανάλογα µε το κείμενο στο οποίο βρίσκονται.

 5.  Επέκταση του χάρτη. Η διαδικασία σύνδεσης συνεχίζεται σε όλους ή στους περισσότερους κόμβους του χάρτη. Καθώς προχωρούν οι συνδέσεις, νέοι κόμβοι ή έννοιες προστίθενται στο χάρτη για να εξηγήσουν κάποιες από τις υπάρχουσες έννοιες. Η δυνατότητα αύξησης συνεχίζεται μέχρι να αισθανθεί ο χρήστης ότι η περιοχή που θέλει να περιγράψει επεξηγείται επαρκώς από το χάρτη και αντικατοπτρίζει ως ένα βαθμό τη φυσική απόκτηση γνώσης.

6.  Οι μαθητές συνεχίζουν τη διαδικασία. Η διαδικασία δεν πρέπει να τελειώσει μέχρι να ολοκληρωθεί η εργασία. Ο καθένας που δημιουργεί έναν εννοιολογικό χάρτη χρειάζεται να κάνει συνεχή ανασκόπηση του χάρτη για να βλέπει την εξέλιξή του, κατά πόσο επιτυγχάνονται οι στόχοι, τι αλλαγές χρειάζονται, κατά πόσο απαντώνται οι ερωτήσεις που τέθηκαν στην αρχή. Εφόσον οι μαθητές τελειώσουν την εργασία τους, καλό είναι να κάνουν μια κριτική σχετικά µε το τι έμαθαν για το περιεχόμενο των εννοιών, για τη δημιουργία εννοιολογικών χαρτών και απεικόνιση εννοιών, από τη συνεργασία µε άλλους, εκφράζοντας ουσιαστικά τα κριτήριααξιολόγησης που θέτουν οι ίδιοι οι μαθητές για την όλη διαδικασία.

Ε. Θετικές επιδράσεις των εννοιολογικών χαρτών

Από έρευνες που έχουν γίνει έχει διαπιστωθεί ότι η χρήση αυτών των χαρτών βοηθά στη βελτίωση της μάθησης και της απόδοσης των μαθητών στις περιοχές:

  • Κατανόηση / ανάγνωση κειμένων.
  • Δεξιότητες σκέψης και μάθησης, όπως ιδέες οργάνωσης και επικοινωνίας, παρατήρηση προτύπων και σχέσεων, κατηγοριοποίηση ιδεών.
  • Διατήρηση και ανάκληση γνώσεων.
  • Επίλυση προβλημάτων.

Παράδειγμα Α

Ο διδάσκων το μάθημα «Ερευνώ και Ανακαλύπτω» στην Ε΄ τάξη του Δημοτικού, μετά από τη διδασκαλία των φυτών μπορεί να δώσει στους μαθητές του έναν κατάλογο που περιλαμβάνει 10 έννοιες:

 (ρίζες – φύλλα – καρποί – πέταλα – χρώμα – άνθη – βλαστοί – πράσινα –τροφή – φυτά).

Στη συνέχεια τους ζητάει να φτιάξουν τις καρτέλες – χαρτονάκια με τις λέξεις του καταλόγου και να καταγράψουν τις συνδέσεις (λέξεις ή φράσεις) μεταξύ των εννοιών ακολουθώντας τα βήματα που περιγράφτηκαν στο πρώτο παράδειγμα.

Οι μαθητές εργάζονται σε ομάδες, ο διδάσκων τους ενθαρρύνει. Το αποτέλεσμα της εργασίας είναι διαφορετικοί εννοιολογικοί χάρτες που φτιάχνουν οι ομάδες.
Στο παρακάτω διάγραμμα παρουσιάζεται ένας τυπικός «εννοιολογικός χάρτης» που περιλαμβάνει τις 10 έννοιες του καταλόγου.

Όπως φαίνεται στο παραπάνω διάγραμμα ένας «εννοιολογικός χάρτης» αποτελείται

  1. από κόμβους (έννοιες, όροι όπως άνθη και φύλλα) και
  2. συνδέσμους (λέξεις ή φράσεις όπως, μπορεί να έχουν, αποθηκεύουν, παράγουν).

Οι κόμβοι αναπαριστούν έννοιες και οι σύνδεσμοι προσδιορίζουν τις σχέσεις μεταξύ των εννοιών. Μια πρόταση της μορφής Έννοια1 – Σύνδεσμος – Έννοια2 που περιγράφει τη σχέση ανάμεσα στις δύο έννοιες ονομάζεται «στιγμιότυπο» και αποτελεί το βασικό στοιχείο ενός εννοιολογικού χάρτη. Τα στιγμιότυπα αποτελούν αυτόνομες μονάδες γνώσης όπως για παράδειγμα «τα άνθη μπορεί να έχουν πέταλα», «τα φυτά έχουν ρίζες», «ο βλαστός στηρίζει τα φύλλα». Επομένως, το νόημα ενός χάρτη εμπεριέχεται στα στιγμιότυπα του.

Παράδειγμα Β

Από ένα συγκεκριμένο κείμενο στη δημιουργία «εννοιολογικών χαρτών».
Επιλέγουμε το παρακάτω κείμενο που αναφέρεται σε πέντε στάδια του κύκλου του νερού (από το βιβλίο «Ερευνώ και Ανακαλύπτω» της ΣΤ΄ Δημοτικού, 2004).

«Το νερό στις λίμνες, τα ποτάμια και τις θάλασσες εξατμίζεται καθώς θερμαίνεται από τον Ήλιο. Στη συνέχεια οι υδρατμοί συμπυκνώνονται και σχηματίζουν σύννεφα. Όταν η συμπύκνωση γίνεται κοντά στην επιφάνεια της γης, δημιουργείται ομίχλη. Τα σύννεφα γίνονται όλο και πιο πυκνά και μεταφέρονται από τον άνεμο σε διάφορες περιοχές. Το νερό πέφτει πάλι στη γη με τη μορφή χαλαζιού, χιονιού ή βροχής ανάλογα με τις συνθήκες που επικρατούν. Το νερό ρέει στα ποτάμια και μέσα στο έδαφος και καταλήγει πάλι στη θάλασσα και στις λίμνες».

Από τους μαθητές ζητάμε να σχεδιάσουν ένα εννοιολογικό χάρτη με θέμα τον κύκλο του νερού (υδρολογικός κύκλος).

Τις απαραίτητες έννοιες – κόμβους καθώς και τις λέξεις ή φράσεις – συνδέσμους θα πρέπει να τις αναζητήσουν μέσα από το συγκεκριμένο κείμενο.

Κάθε ομάδα μαθητών φτιάχνει το δικό της χάρτη.

Παρακάτω δίνεται ένα παράδειγμα που αποκαλύπτει τον τρόπο που αντιλαμβάνεται το φαινόμενο μια ομάδα.

  

Παράδειγμα Γ

Οι έννοιες τοποθετούνται ιεραρχικά, με την ανώτερη (σύνολο) ιεραρχικά έννοια στην κορυφή.

Η ανώτερη έννοια θα μπορούσε να είναι το θέμα που πρόκειται να συζητηθεί.

Οι έννοιες ενώνονται με βέλη, τα οποία περιγράφονται με συνδετικές λέξεις ή φράσεις. Κάθε έννοια εμφανίζεται μόνο μία φορά σε κάθε εννοιολογικό χάρτη, ενώ οι έννοιες θα πρέπει να γίνονται διαρκώς και πιο εξειδικευμένες.

Στη βέλτιστή του εκδοχή, ο χάρτης πλαισιώνεται κι από παραδείγματα.

Για την κατανόηση κάθε έννοιας μέσα στον εννοιολογικό χάρτη, σημαντικές είναι οι συνδέσεις με τις άλλες έννοιες.

Η κατασκευή του εννοιολογικού χάρτη έχει ως σκοπό να αποκαλύψει τις σκέψεις και τις απόψεις του συγγραφέα κι όχι να επαναλάβει απομνημονευμένες έννοιες.

Για το λόγο αυτό, η δομή κάθε χάρτη είναι μοναδική, ανάλογα με το συγγραφέα, και αντανακλά τις εμπειρίες του και τις πεποιθήσεις του.

Ζ. Βιβλιογραφία

  1. Διδακτική εφαρμογή ενός προγράμματος νοητικού χάρτη στην Ιστορία , Ελληνιάδου Έλενα (Δασκάλα, M.Ed, επιμορφώτρια ΤΠΕ-Ε), Ζακόπουλος Βασίλης (Δρ. ΤΠΕ στην Εκπ/ση)
  2. Αγραφιώτη,    Μ.  (1996)  Μελετώ  αποδοτικά  σε  λιγότερο  χρόνο.  Αθήνα:  Εκδόσεις Δίοδος.
  3. Καρασαββίδης, Η. (2002). Η διδασκαλία-μάθηση του μαθήματος της Ιστορίας με λογισμικό  εννοιολογικής  χαρτογράφησης:  διδακτικές  και  γνωστικές  παράμετροι της  διαδικασίας  οικειοποίησης  του  χάρτη  εννοιών  ως  γνωστικού  εργαλείου. Τόμος  Β’. Αθήνα: εκδόσεις Καστανιώτη-inter@ctive.
  4. Μαυραντωνάκη,  Α.  (2005)  Μια  απόπειρα  αξιοποίησης  των  υπολογιστών  στο μάθημα  της  Ιστορίας.  3ο  Πανελλήνιο  Συνέδριο  των  Εκπαιδευτικών  για  τις  ΤΠΕ, (σσ. 513-519), Σύρος.
  5. Μπούκας  Δ.  &  Βορεάδου  Ρ.  (2000)  Η  τεχνολογία  της  αλλαγής:  γνωριμία  με  το NLP. Αθήνα, Eκδόσεις Αριστεία.
  6. Lord, T.R. (1997) A comparison between traditional and constructivist teaching in college biology. Innovative Higher Education, 21(3): 197 – 216
  7. Novak, J.D. and D.B. Gowin (1984) Learning how to learn. Cambridge,CUP.
  8. Novak. J.D. and D. Musonda (1991) A twelve-year longitudinal study of science concept learning. American Educational Research Journal, 28(1): 117 – 153
  9. Novak, J.D. (1998) Learning, creating and using knowledge: Concept maps as facilitative tools in schools and corporations. Hillsdale, NJ: Lawrence Erlbaum Associates
  10. Novak, J.D. (1998) The pursuit of a dream: education can be improved.
  11. Mintzes, J.J., J.H. Wandersee and J.D. Novak (Eds.) Teaching science for understanding: A human constructivist view. San Diego, Academic Press
  12. Osborne, J.F. (1996) Beyond constructivism. Science Education,
  13. Vygotsky, L.S. (1978) Mind in Society. Edited by Cole, M., V. John-Steiner,
  14. S. Scribner and E. Souberman. Cambridge. Mass., H.U.P
  15. Wandersee, J.H. (1990) Concept mapping and the cartography of cognition.
  16. Journal of Research in Science Teaching, 27(10): 923 – 936.
  17. Bloom, B. S. (1956). Taxonomy of Educational Objectives-The Classification of Educational Goals. New York: David Mckay
  18. Osborn, A.F. (1948). Your creative power. Hew York, NY: Charles Scribner
  19. Dunn, W. (1981), Public policy analysis: An introduction. Englewood Cliffs, NJ: Prentice Hall
  20. Hannafin, M. J.(1992), Emerging technologies, ISD, and learning environments: critical perspectives. Educational technology research & Development, 40 (1), 49-63
  21. Jonassen, D.H., & Grabowski, B. L. (1993), Handbook of individual differences: Learning & instruction. Hillsdale, NJ: Lawrence Earlbaum Associates. ISBN: 0-8058-1412-4/0-8058-1413-2, p:433
  22. Symington, D.& Novak, J.D. (1982) Teaching children how to learn. Educational magazine, 39 (5), 13-16 v.23,n. 1, σ. 71-78
  23. Novak, J.D., Gowin, D.B., and Johansen, G.T. (1983), The use of concept mapping and knowledge vee mapping with junior high school science students. Science Education, 67, 625-645
  24. Ματσαγγούρας, Η, (2000), Ομαδοσυνεργατική διδασκαλία και μάθηση.
  25. Anderson-Inman, L.,& Zeitz, L. (1993), August/September), Computer-based concept-mapping: Active studying for active learners. The Computing Teacher, 21(1). 6-8, 10-11. (EJ 469 254)
  26. Φορτούνη, Τ., Κομματάς, Ν., Αλεξανδράτος, Γ., Ράπτη, Α. (2006): «Οι χάρτες εννοιών στο σχολείο», Ατραπός, σελ.29
  27. Fernantes,H. &Asencio, M. (1998), Concept mapping as a research tool: Knowledge assessment in social science domain, International Journal of Contemporary Engineering Education and Life-Long Learning, Vol.8, Nos 1/2 (109-123)